درسنامه آموزشی آب و خاک و گیاه کلاس دهم گروه کشاورزی و غذا

واحد یادگیری 8: کاشت گیاهان

هدف از ارائه این فصل آشنایی با مبانی علم زراعت و باغبانی و همچنین نگهداری محصولات آن‌ها است به همین منظور در سطح کوچک کشت یک گیاه زراعی و باغی را در هنرستان خود انجام داده و با بازدید از مزارع بزرگ و سیلوها، با روش‌های کشت و کار، بسته‌بندی و نگهداری محصولات کشاورزی اطلاعات خود را در این خصوص افزایش دهید.

استاندارد عملکرد

هنرجو پس از اتمام این واحد یادگیری با بذر و تقسیم‌بندی بذور آشنا شده و ضمن آماده‌سازی بستر، کاشت در سطح کوچک را انجام داده و برخی از مراحل داشت و نگهداری گیاه را انجام می‌دهد.

بذر

بر حسب تعریف زراعی بذر قسمتی از گیاه است که کاشته می‌شود تا جوانه زند و گیاهی شبیه گیاه اصلی یا پایه مادری به وجود آورد. بذر ممکن است به شکل دانه، میوه یا غده، پیاز، ساقه، برگ و یا قسمتی از بافت گیاه باشد. از نظر فیزیولوژی تنها دانة رسیده با گیاهک کامل بذر شناخته می‌شود.

در یک تقسیم‌بندی کلی بذرها را به دو دسته بزرگ رویشی و زایشی تقسیم می‌کنند. بذرهای زایشی یا جنسی همان دانة درون میوه که حاصل گرده‌افشانی و لقاح است و بذرهای رویشی یا غیرجنسی از اندام یا قسمتی از اندام رویشی گیاه حاصل می‌شود.

شرایط لازم برای جوانه‌زنی بذر

بذر سالم:

بذر باید زنده بوده و به حد کافی ذخیرهٔ مواد غذایی داشته باشد، تا بتواند نیاز مواد غذایی گیاه تازه روییده را تا زمانی که قادر به انجام عمل فتوسنتز شود، از محل مواد ذخیرهٔ بذر تأمین کند.

عوامل محیطی:

برای جوانه‌زدن بذر ترکیب مناسبی از رطوبت، حرارت، نور و اکسیژن در محیط کشت لازم است. در زیر به‌طور مختصر به هر یک از آن‌ها اشاره می‌شود.

الف) رطوبت

بستر بذر باید همیشه به اندازهٔ کافی مرطوب باشد تا بذر پس از جذب آب، جوانه تولید کند. انواع مختلف بذور در رطوبتی بین 57 تا 62 درصد رطوبت وزنی (نسبت به وزن خشک بذر) جوانه می‌زنند. گندم و جو در 54-50 درصد، لوبیا روغنی در 57 درصد و ذرت خوشه‌ای در 62 درصد رطوبت جوانه می‌زنند.

ب) حرارت:

مناسب‌ترین حرارت برای جوانه‌زدن بذر بسیاری از گیاهان بین 15 تا 30 درجه سانتی‌گراد است. معمولاً گیاهان سرما دوست در دماهای پایین‌تری نسبت به گیاهان گرم ادوست جوانه می‌زنند. هر قدر دمای بستر بذر از دمای مطلوب جوانه‌زدن کمتر باشد، درصد جوانه‌زدن بذر و نیروی رشد گیاهچه پایین‌تر خواهد بود.

ج) اکسیژن:

وقتی شرایط محیط از نظر رطوبت و دما مناسب باشد، جوانه‌زدن بذر آغاز می‌شود. در این حالت جوانه‌زدن با متابولیسم مواد ذخیره‌ای آن شروع می‌شود. این عمل به اکسیژن احتیاج دارد. در کاشت بذر اگر آن‌ها را در عمق زیاد و یا در محیط اشباع‌شده از آب بکارند بر اثر عدم دریافت اکسیژن جوانه نخواهند زد؛ ولی بذوری مانند برنج و گیاهان آبزی چون به اکسیژن کمتری احتیاج دارند، اکسیژن محلول در آب برای جوانه‌زدن آن‌ها کافی است.

د) نور

تحقیقات نشان می‌دهند که نور در بعضی از بذور گیاهان سبب تسریع جوانه‌زنی می‌شود مانند: بذر تازهٔ کاهو، کرفس و پامچال در حالی که جوانه‌زدن تعدادی دیگر از بذور را به تعویق می‌اندازد، مانند: بذر پیاز، سیر و تاج خروس.

بستر بذر

به محل قرار گرفتن یا استقرار بذر، بستر بذر اطاق می‌شود. بستر مناسب بذر بستری است که در آن شرایط لازم در حد مطلوب برای جوانه‌زدن و رشد بذور فراهم شود تا گیاه حاصل از آن بتواند حداکثر عملکرد را در واحد سطح داشته باشد.

شرایط یک بستر مطلوب

- بذر را در مقابل سرما و گرما و نیز از گزند پرندگان و سایر جانوران حفظ کند.
- حاصل‌خیز باشد.
- بافت مناسب و قابل نفوذ به آب و هوا داشته باشد.
- شرایط مناسب برای فعالیت میکرو ارگانیسم‌ها را داشته باشد.
- ظرفیت نگهداری رطوبت آن بالا باشد.
- عاری از علف‌های هرز، آفات و عوامل بیماری‌زا باشد.
- از شیب مناسب برخوردار باشد.

آماده‌سازی بستر بذر

عملیات تهیهٔ زمین را که برای کاشت انجام می‌شود می‌توان به دو بخش اساسی، تهیهٔ فیزیکی، مکانیکی زمین و تهیهٔ شیمیایی آن تقسیم‌بندی کرد.

عملیات تهیهٔ فیزیکی، مکانیکی زمین:

مهم‌ترین عملیاتی است که به منظور آماده‌سازی زمین قبل از کاشت انجام می‌گیرد، این عملیات به دو عملیات خاک‌ورزی اولیه و خاک‌ورزی ثانویه تقسیم می‌شوند.

خاک‌ورزی اولیه شامل عملیاتی مانند شخم است که نسبتاً در عمق زیاد انجام می‌شود و معمولاً سطح خاک پس از خاک‌ورزی اولیه ناهموار باقی می‌ماند. خاک‌ورزی ثانویه دیسک‌زدن و تسطیح نهایی زمین است.

عملیات تهیه شیمیایی زمین:

حاصل‌خیزی خاک یکی از مهم‌ترین علل افزایش عملکرد در واحد سطح است و هر عاملی که به حفظ و افزایش حاصلخیزی خاک کمک کند در ازدیاد محصول تأثیر فراوان خواهد داشت. اگر زمین مزروعی هر ساله کشت شود، بدون این که مواد غذایی به آن اضافه شود، حاصل‌خیزی طبیعی خود را به تدریج از دست خواهد داد. بر این اساس به موازات تهیه مکانیکی و فیزیکی خاک، از لحاظ حاصل‌خیزی نیز باید آن را آماده کرد که این کار به نام آماده‌سازی شیمیایی معروف است و با دادن انواع کود صورت می‌گیرد. در واقع اثر کود در زمین، ازدیاد مواد غذایی در خاک زراعی است تا کمبود عناصر موجود در آن که مورد احتیاج گیاه است جبران شود.

زمان پخش کود

الف) قبل از کاشت (کودپایه)
- پاییز (کود فسفره، کود پتاسه، کود آلی همراه با شخم عمیق
- بهاره (کود از ته همراه با دیسک یا ماله)

ب) بعد از کاشت (کود سرک)

طریقه پخش کود

1- دستی

2- ماشینی
- کودپاشی
- کودکاری

کاشت

قراردادن بذر در بستر به منظور جوانه‌زدن و رشد و نمو را کاشت گویند. پس از انجام شخم و عملیات تکمیلی فیزیکی و شیمیایی خاک و تسطیح آن با ماله یا لولر، روش کاشت معین و مشخص می‌شود که به عواملی مانند مقدار آب، وسایل کاشت، جنس زمین، نوع گیاه و اقلیم منطقه بستگی دارد.

روش‌های کاشت

با توجه به عوامل مؤثر یکی از روش‌های کشت زیر انتخاب می‌شود.

1- روش کپه‌ای:

این روش در مواردی معمول است که گیاه نسبت به تراکم زیاد خاک، سله بستن و تهویه خاک حساس باشد و زارع از جوانه‌زنی و استقرار تمام بذور خود مطمئن نباشد. این روش به‌صورت جوی پشته بوده و برای تهیهٔ جوی پشته که در این روش معمولاً ایجاد می‌شود از نهرکن و یا گاوآهن برگردان‌دار می‌توان استفاده کرد. شیار عمیقی که با این وسایل ایجاد می‌شود، به منزلة جوی است و خاک تولیدشده در طرفین هرجوی، پشته را تشکیل می‌دهد.

فاصله بین دو جوی ایجادشده، عرض پشته نامیده می‌شود. عرض پشته‌ها بستگی به نوع گیاه و نوع خاک دارد. طریقه بذرکاری در این روش معمولاً به صورت کپه‌ای است. این طرز بذرکاری در ایران برای گیاهان وجینی و صیفی‌جات معمول است. در این روش کارگر یا زارع با بیلچه‌ای که در دست دارد، حفره‌های کوچکی به فواصل مساوی بالای داغ آب در کنار پشته ایجاد می‌کند و تعدادی بذر را در آن می‌ریزد و روی آن را با خاک می‌پوشاند.

2- روش درهم یا پاششی:

در این روش بذور را روی خاک می‌پاشند و با وسایلی مانند دندانه، شن‌کش و غیره زیر خاک می‌کنند. پخش بذر ممکن است با دست و یا با دستگاه بذرپاش سانتریفوژ انجام گیرد. بذرپاشی با دست باید با دقت و مهارت انجام شود. در این روش مقدار بذر در واحد سطح را باید بیشتر منظور کرد. کاشت درهم بیشتر در مورد گیاهان یونجه، شبدر، گندم، جو خزانه‌کاری و امثال آن‌ها صورت می‌گیرد. در این روش علاوه‌بر بالابودن مقدار مصرف بذر، عمق بذور و سطح پاشش غیر یکنواخت خواهد بود؛ اما سرعت عمل زیاد است. آبیاری در این روش ممکن است به روش غرقابی، کرتی یا بارانی باشد.

3- روش ردیفی (بذرکاری):

در این روش بذرها را روی ردیف‌های موازی با فواصل منظم به وسیلهٔ ماشین‌های بذرکار کشت می‌کنند. کشت ردیفی بیشتر برای گیاهانی نظیر آفتاب‌گردان، سویا، چغندر قند، ذرت و نظایر آن‌ها که احتیاج زیادی به عملیات داشت دارند صورت می‌گیرد. عملیات داشت مانند: وجین و سله‌شکنی و خاک‌دادن پای بوته و غیره اگر توسط ماشین‌آلات مربوط انجام شود، بسیار سریع و آسان‌تر و با صرفه‌تر انجام خواهد شد، حال آنکه در زراعت دست‌پاش و در هم کلیه عملیات داشت با دست کارگر صورت می‌گیرد. هزینه عملیات داشت درهم چندین برابر عملیات به روش کشت ردیفی خواهد بود.

4- روش بذر ریزی (خطی‌کاری):

همانند بذرکارها هستند با این تفاوت که در بذرکارها فاصله در روی ردیف‌ها قابل تنظیم است. در حالی‌که در این روش بذرریزی که با ماشین‌های خطی کار انجام می‌شود. مقدار ریزش بذر در طول خطوط ملاک است. گیاهانی مانند غلات ریزدانه، سبزیجات برگی و گیاهان علوفه خطی کاری می‌شوند.

روش‌های کاشت از نظر تأمین رطوبت برای جوانه‌زدن بذر

کشت بذر با توجه به تأمین رطوبت برای جوانه‌زدن در دو حالت امکان‌پذیر است:

1- هیرم‌کاری یا نم‌کاری:

در این روش اول زمین مزروعی را آبیاری می‌کنند و پس از این که زمین گاورو شد، آن را شخم می‌زنند و سپس بذرکاری انجام می‌گیرد. بذر کاشته شده از رطوبت خاک استفاده می‌کند و سبز می‌شود. در این روش زمین سله نمی‌بندد و بذر جوانه‌زده بدون هیچ مشکلی از خاک خارج می‌شود و به رشد و نمو خود ادامه می‌دهد. هیرم‌کاری بیشتر در اراضی رسی سفت و سخت انجام می‌گیرد. چون اگر پس از کشت آبیاری شود زمین سله می‌بندد و گیاهچه نمی‌تواند خود را از زیر خاک خارج کند. در این روش عملیات کاشت باید سریع انجام گیرد چون زمین در فاصله چند روز رطوبت خود را از دست می‌دهد.

2- خشکه‌کاری:

در این روش پس از انجام عملیات تسطیح و تهیه بستر بذر، عملیات کاشت انجام می‌شود، عملیات کاشت ممکن است با دست و یا ماشین صورت گیرد. در هر دو حالت پس از ایجاد مرز و کرت‌بندی و یا ایجاد نهرها، آبیاری مزرعه انجام می‌شود. پس از آبیاری ممکن است زمین سله ببندد. در نتیجه پس از گاورو شدن زمین می‌توان بین فواصل خطوط را با کولتیواتور سله‌شکنی کرد و یا در بعضی از گیاهان با آبیاری‌های متوالی و زود به زود از مزاحمت سله برای خارج‌شدن گیاهچه از خاک جلوگیری کرد.

تاریخ کاشت

وقتی فصل کاشت بذر فرا رسید باید آن را به موقع کاشت. هدف از تاریخ کاشت یک بذر مشخص‌کردن زمان به موقع کاشت آن است. به طوری‌که مجموعه عوامل مؤثر محیطی در آن تاریخ برای جوانه‌زدن و سبزشدن و رشد گیاهچه مطلوب باشد. ضمن اینکه در طی مراحل رشد، گیاه با شرایط مناسب خود روبه‌رو می‌شود با شرایط نامساعد نیز مواجه نمی‌گردد. مناسب‌ترین تاریخ کاشت در یک فصل، بهترین و بیشترین عملکرد را در برخواهد داشت. با توجه به محدودبودن روزهای مناسب کشت در هر فصل، کاشت از حیث زمان انجام گرفتن به 3 نوع تقسیم می‌شود:

1- هراکشت (زود هنگام)

اولین زمان ممکن برای شروع کشت در هر فصل را هراکشت می‌نامند.

2- کشت کرپه (دیر هنگام)

به کشت‌های دیر هنگام که معمولاً در آخر فصل کشت انجام می‌شود، کرپه گویند. در کشت کرپه معمولاً گیاهان قدری کوتاه، ضعیف و عملکرد پایینی خواهند داشت.

3- وراکشت (به‌هنگام)

از نظر زمانی این کشت حدفاصل هراکشت و کشت کرپه قرار دارد.

داشت

کلیه عملیاتی را که در فاصله جوانه‌زدن بذر تا برداشت انجام می‌گیرد، عملیات داشت گویند. عملیاتی که به این منظور اجرا می‌شوند، عبارت‌اند از:

آبیاری

آبیاری در مفهوم کلی عبارت است از تأمین نیاز آبی گیاهان به طوری‌که به رشد و عملکرد مناسب برسند. تأمین آب شامل سه مرحلة تهیه، انتقال و توزیع است.

دورآبیاری

فاصله زمانی بین دو آبیاری متوالی را دورآبیاری می‌نامند. این فاصله زمانی به شرایط آب و هوایی منطقه، میزان نزولات آسمانی، نوع محصول، بافت خاک (جنس خاک)، میزان رطوبت ذخیره شده درخاک، مراحل مختلف رشد محصول و نیاز آبی آن بستگی دارد.

روش‌های آبیاری

الف) روش غرقابی

در این روش آب روی تمام سطح خاک را می‌پوشاند و به مدت لازم روی آن می‌ماند تا خاک بتواند آب لازم را دریافت کند.

سله‌بندی از معایب این نوع آبیاری در خاک‌های سنگین است، که با وسایلی مانند کولتیواتور می‌توان سله‌شکنی کرد. همچنین تماس آب با طوقه گیاه، مصرف آب زیاد و راندمان پایین از معایب دیگر این روش آبیاری است.

ب) نشتی:

ابتدا زمین را به صورت جوی و پشته در می‌آورند که عمق و فاصله این جوی و پشته بستگی به نوع محصول دارد. بعد با جریان یافتن آب در جوی‌ها به پشته‌ها نشت یا نفوذ می‌کند. از محاسن این روش عدم تماس مستقیم آب با ساقه گیاه است.

ج) آبیاری بارانی:

در این روش آب از داخل لوله تحت فشار به‌صورت ذرات یا قطرات روی محصول پاشیده می‌شود. از محاسن آن می‌توان عدم نیاز به تسطیع زمین، پخش یکنواخت آب در مزرعه، صرفه‌جویی در مقدار مصرف آب، عدم سله بستن و تنظیم دما را نام برد.

د) آبیاری قطره‌ای:

در این روش آب به‌صورت قطرات از طریق لوله‌های تحت فشار در پای هر گیاه ریخته می‌شود. از محاسن آن صرفه‌جویی در آب، امکان توزیع کودهای محلول و کنترل علف‌های هرز در فواصل ردیف‌ها می‌باشد.

ه) آبیاری زیرزمینی:

در این روش آب روی زمین قرار نمی‌گیرد و در سطح جریان ندارد، بلکه در زیر زمین در داخل لوله‌های تراوا جریان می‌یابد.

ضمنا دو روش دیگر به نام مه‌پاش و کوزه‌ای نیز مرسوم است که در شرایط خاص از آن استفاده می‌شود (گلخانه و مزارع کویری).

غلتک‌زدن

ضمن عملیات داشت در چند مورد از غلتک استفاده می‌شود:

- در زراعت غات به علت یخزدگی ناشی از سرمای زمستان سطح خاک پوک شده و ریشه ممکن است صدمه ببیند که برای جلوگیری از آن و همچنین پنجه‌زدن بیشتر مزرعه غلتک زده می‌شود.در چمن‌کاری نیز قبل و بعد از بذرپاشی عملیات غلتک‌زدن انجام می‌شود.
- نوعی غلتک دندانه‌دار نیز وجود دارد که برای سله‌شکنی استفاده می‌شود.

واکاری

واکاری یعنی قسمت‌هایی از مزرعه که به تعداد کافی گیاه در آن سبز نشده است، دوباره بکاریم گاهی پس از سبزشدن بعضی از نقاط به دلایل مختلف مانند بارش تگرگ، سرمای بی‌موقع، سله‌بستن، نرسیدن رطوبت کافی، تنظیم‌نبودن بذرکار، کمی قوه‌‌نامیه گیاه، باعث می‌شود که قسمت‌هایی از مزرعه بدون گیاه بماند. معمولا برای رفع این مسئله، در مورد گیاهانی که خاصیت جابه‌جایی آن‌ها زیاد باشد، به کندن بوته‌های اضافی از محل پر تراکم و کاشت آن‌ها در محل‌های خالی اقدام می‌شود. در مورد گیاهانی که خاصیت جابه‌جایی ندارند باید بلافاصله اقدام به کاشتن مقداری بذر در نقاط کم بوته کرد که این عمل را واکاری گویند.

عمل واکاری نباید چندان به تأخیر افتد که اختاف رشد بوته‌های اصلی و واکاری زیاد باشد، به استثنای درختکاری که در سال دوم بعد از کاشت باید اقدام به این کار کرد.

تنک‌کردن

یعنی حذف بوته‌های اضافی به طوری که در واحد سطح تعداد آن‌ها به اندازه مطلوب برسد، به این ترتیب که در بذرپاشی امکان دارد که علی رغم دقت لازم میزان تراکم بذر در یک نقطه زیادتر از حد لزوم باشد. از طرفی برای به دست‌آوردن محصول و نهال خوب باید تعداد بوته‌ها را به‌صورت دلخواه درآورد که این عمل را تُنُک‌کردن گویند.

وجین

به دفع علف‌های هرز با استفاده از وسایل مکانیکی وجین گویند. وجین بیشتر در گیاهانی که به‌صورت ردیفی کاشته می‌شوند انجام می‌گیرد. چنین گیاهانی را گیاهان وجینی گویند مانند ذرت، سیب‌زمینی، توتون، چغندر قند و غیره.

این محصولات قدرت رقابت زیادی را با علف‌های هرز نداشته و عملکرد آن‌ها در صورت عدم وجین پایین خواهد بود. معمولاً عملیات سله‌شکنی و وجین به‌طور همزمان و با یک وسیله انجام می‌گیرد و خاک‌دهی پای بوته نیز صورت می‌گیرد.

سله‌شکنی

قشر سخت و غیرقابل نفوذی را که در زمین‌های سنگین پس از آبیاری ایجاد می‌شود سله گویند. سله‌شکنی و سیخک‌زدن زمین یکی از عملیات بسیار مفید و لازم برای بهترکردن شرایط محیطی و رشد و نمو گیاه است. این عمل مخصوصا در اراضی سنگین و رسی که هر بار پس از آبیاری قسمت‌های فوقانی آن سفت و سخت می‌شود، از لحاظ تهویه، عدم نفوذ آب، هدر رفت رطوبت خاک، همین‌طور عدم رشد قطری و قطع ریشه‌ها و تارهای کشنده و در بعضی موارد سبب عدم خروج نهال جوان از خاک می‌گردد بسیار لازم و ضروری به نظر می‌رسد.

استفاده از سایبان

از سایبان برای موارد زیر استفاده می‌شود:

1- جلوگیری از خطر آفتاب‌زدگی گیاهان و بوته‌ها در خزانه با استفاده از داربست و شاخه و برگ درختان به خصوص برای نهال‌های پیوند شده است.
2- جلوگیری از تابش شدید خورشید به گلخانه‌ها با استفاده از سایبان حصیری یا پاشیدن گِل سفید به‌صورت محلول روی شیشه‌های گلخانه.
3- استفاده از سایبان برای بوته‌های تازه سبزشده در خزانه و گیاهانی که طاقت تحمل گرما و شدت نور زیاد را ندارند.

قیم‌زدن

قیم در موارد زیر قابل استفاده است:

1- برای نگهداری بوته‌های گل در گلدان.
2- در مزارع سبزی‌کاری برای سرپا نگه‌داشتن بوته‌های نخو دفرنگی، لوبیای پابلند و گوجه‌فرنگی و یا هر گیاه با ساقه رونده یا پیچنده.
3- در خزانه نهال‌های پیوندی برای حفاظت پیوندک سبز شده در مقابل وزش باد شدید.

پاجوش‌گیری

بعضی از درختان مانند سیب و گلابی، انار و گوجه در پایه مادری پاجوش تولید می‌کنند در صورتی‌که پاجوش‌های حاصله روی ساقه و ریشه گیاه جنبه تولیدی و ازدیاد نداشته باشد باید آن‌ها را مرتباً قطع کرد تا موجب ضعیف‌شدن گیاه نشود. به خصوص روی نهال‌های حاصل از بذور در خزانه که به منظور پایه انتخاب می‌شوند یا نهال‌هایی که پیوند شده و به خزانه دوم یا انتظار منتقل می‌شوند لازم است پا جوش‌گیری به‌طور مرتب انجام گیرد.

کودسرک

بعضی از مواد غذایی مورد نیاز گیاه مانند انواع کودهای از ته که قابل حل در آب هستند زود از بین می‌روند؛ لذا اغلب برای تقویت گیاهان سبز شده در خزانه و یا در محل اصلی، مقداری مواد غذایی جدید به عنوان کود سرک در اختیار گیاهان قرار می‌دهند. معمولاً این مواد به شکل کود حیوانی (باید حتماً پوسیده باشد) و یا کود معدنی خشک و یا کود محلول به گیاهان داده می‌شود بعد از کاشت کمتر اتفاق می‌افتد که خزانه احتیاج به کود سرک داشته باشد، با این وجود در صورت احتیاج می‌توان از کود اَزُتِه و یا ریز مغذی‌ها استفاده کرد. بهترین موقع دادن کود سرک به گیاهان موقع غروب آفتاب، قبل از آبیاری و بارندگی است. بعضی اوقات آثار سوختگی روی برگ سبزی‌ها دیده می‌شود که در این صورت در دادن کود سرک به سبزی‌های برگی باید دقت بیشتری به عمل آورد. پس از دادن کود سرک باید آبیاری کرد. در قلمستان‌ها قبل از ریشه‌دارشدن قلمه‌ها نباید از کود سرک استفاده کرد؛ اما بعد از حصول اطمینان مصرف کود سرک ضروری است.

سفیدکردن

پاره‌ای از سبزی‌ها مانند کرفس، گل‌کلم و ... باید قبل از مصرف سفید شوند تا از حیث طعم و لطافت قابل استفاده شوند. برای این منظور باید به روش مختلف از رسیدن نور خورشید به قسمت موردنظر جلوگیری کرد.

از نظر فیزیولوژی، سفیدکردن یعنی جلوگیری از تشکیل کلروفیل برای بازار پسندی محصول است. این امر ممکن نیست مگر آن که گیاه در تاریکی نشو و نما کند، یکی از راه‌های سفیدکردن، خاک‌دادن پای بوته و پوشاندن گل توسط برگ‌ها است.

هرس

پاره‌ای از سبزی‌ها و درختان میوه برای اینکه محصول مرغوب‌تری بدهند باید قسمتی از اندام‌های فوقانی آن‌ها قطع شود. این عمل را که برای ایجاد تعادل بین اندام‌های رویشی و زایشی انجام می‌گیرد هرس‌کردن می‌نامند؛ مثلاً هرس، خربزه، گوجه‌فرنگی، کدو، ذرت و هرس قبل از کاشتِ نهال‌های درختان به منظور حفظ و تعادل بین ریشه و ساقه، بعد از باردهی برای مرغوبیت میوه و قبل از باردهی به منظور فرم‌دادن درخت انجام می‌گیرد.

خاک‌دادن پای بوته

در بعضی از گیاهان مانند ذرت و توتون که ریشه‌های افشان، شاخ و برگ فراوان و ساقه بلندی دارند، در مقابل باد کم استقامت هستند و ممکن است روی زمین بخوابند. برای ازدیاد استحکام پای آن‌ها را خاک می‌دهند. همچنین برای پاره‌ای دیگر از گیاهان از قبیل سیب‌زمینی اگر پای بوته‌ها را خاک دهند در اطراف طوقه غدد زیادی تشکیل می‌شود و یا در مورد گوجه‌فرنگی خاک‌دادن پای بوته باعث افزایش ریشه و در نتیجه افزایش محصول می‌شود. خاک‌دادن پای بوته‌ها در زراعت‌هایی که روی خطوط موازی کشت شده‌اند با ماشین‌آلات مخصوص انجام می‌گیرد. همچنین به منظور سفیدکردن بعضی از سبزی‌ها مانند کرفس، تره‌فرنگی و کاسنی فرنگی نیز خاک‌دهی استفاده می‌شود.

پیوند

اتصال دو قطعه بافت زندهٔ گیاهی به یکدیگر به نحوی‌که باهم یکی شوند پیوند نامیده می‌شوند و به عنوان یک گیاه مستقل به زندگی ادامه می‌دهد. قسمتی که در بالای محل پیوند قرار می‌گیرد پیوندک و قسمت زیرین که ریشه‌دار است پایه خوانده می‌شود.

دلایل انجام پیوند:

1- امکان ازدیاد گیاهانی که نمی‌توانند به آسانی توسط قلمه و خوابیدن و یا دیگر روش‌های رویشی زیاد شوند؛
2- تسریع در باردهی؛
3- جوان‌کردن درختان مسن؛
4- بارورکردن نهال‌های حاصل از بذر؛
5- استفاده از مزایای برخی از پایه‌ها؛
6- تغییر ارقام میوه یک باغ؛
7- به دست‌آوردن شکل ویژه‌ای از رشد، اندام و محصول؛
8- ترمیم قسمت‌های آسیب دیده درختان.

هرگاه پیوندک از یک شاخه حاوی چند جوانه تشکیل شده باشد به آن پیوند شاخه گویند و هرگاه تنها از یک جوانه به انضمام اندکی از پوست تشکیل شده باشد آن را کوپیوند (پیوند جوانه) می‌نامند. پیوند انواع مختلفی دارد که شما در درس تولید محصولات باغی با آن‌ها آشنا خواهید شد.

کنترل آفات و بیماری‌ها

به طورکلی نباتات زراعی از زمانی که در زمین کشت می‌شوند تا زمانی که محصول آن‌ها برای نگهداری به انبارها انتقال می‌یابد، تحت تأثیر عوامل و حوادث مختلفی قرار می‌گیرند که عده‌ای از آن‌ها با اثرات سوء و زیان‌بار خود می‌توانند باعث نابودی گیاهان زراعی شوند؛ بنابراین باید با شناخت دقیق این عوامل و حوادث و همچنین شناخت اثرات مضر آن‌ها، روش‌های به خصوصی را به‌کار گرفت تا گیاهان بتوانند تحت محافظت قرار گیرند و از خسارت وارده به آن‌ها جلوگیری به عمل آید.

واحد یادگیری 9: برداشت و نگهداری گیاهان

- آیا می‌دانید برداشت گیاهان بسته به نوع محصول ممکن است در مرحله رویشی، گل‌دهی یا کامل‌شدن دانه یا میوه باشد؟
- آیا می‌توانید از گیاهان رایج در منطقه خود که برداشت آن‌ها در مراحل مختلف رشد گیاه اتفاق می‌افتد مثال بزنید؟
- برداشت نا‌به‌هنگام محصولات زراعی و باغی چه زیان‌هایی دارد؟
- آیا تا به حال از محل ذخیرۀ محصولات علوفه‌ای یا محصولات دانه‌ای بازدید کرده‌اید؟

در این شایستگی هنرجویان با استفاده از بازدیدهای علمی و فیلم‌های آموزشی، انواع رسیدگی محصولات، انواع برداشت محصولات زراعی و باغی، روش آماده‌سازی محصولات برای نگهداری و چگونگی نگهداری محصولاتی مانند غلات، علوفه و سبزی‌ها را فرا می‌گیرند.

استاندارد عملکرد

هنرجو پس از اتمام این واحد یادگیری با مشاهده، انواع شاخص رسیدگی، روش‌های برداشت وآماده‌سازی محصولات و چگونگی نگهداری محصولاتی مانند غلات، علوفه و سبزی‌ها آشنا شده و اقدام به آماده‌سازی انبار و سیلوی محصول می‌نماید.

برداشت

گیاه بعد از اتمام دورهٔ رویشی خود وارد مرحله زایشی (گل و میوه‌دادن) می‌شود. در این دوره مراحل دادن گل و میوه را سپری می‌کند. بسته به نوع محصول و هدف تولید ممکن است محصول در آخر دورهٔ رویشی یا در مرحله گل و یا در مرحله تولید میوه برداشت شود. به هر صورت برداشت به موقع و رعایت نکات و اصول فنی مربوط به برداشت از اهمیت زیادی به خصوص اقتصادی برخوردار است.

در صورتی‌که برداشت به موقع انجام پذیرد محصول بهترین کمیت و کیفیت را خواهد داشت. برداشت زود به علت نرسیدن کامل محصول باعث کاهش عملکرد و عدم مرغوبیت می‌شود و از بازارپسندی محصول می‌کاهد. برداشت با تأخیر (دیر) به علت رسیدگی بیش از حد، ممکن است محصول در هنگام برداشت صدمه ببیند و قسمتی از آن فاسد و غیرقابل فروش شود که برای تولیدکننده زیان‌بار است. ضمناً برای انبارکردن به هیچ‌وجه مناسب نخواهد بود.

با توجه به اینکه اولین شرط برداشت هر محصول رسیده بودن آن است؛ بنابراین قبل از پرداختن به نحوهٔ برداشت محصولات، لازم است مفهوم رسیدگی را بدانید.

رسیدگی

1- رسیدگی فیزیولوژیکی:

در این نوع رسیدگی رشد طبیعی محصول کامل می‌شود؛ یعنی محصول تمام مراحل رشد و نمو خود را روی گیاه مادری به اتمام می‌رساند. بسیاری از محصولات کشاورزی پس از رسیدن فیزیولوژیکی قابل برداشت و استفاده هستند مانند انواع غلات و حبوبات و برخی محصولات باغی مانند: هندوانه، گیاس، انگور، مرکبات و ... .

2- رسیدگی تجارتی:

بعضی از محصولات در زمان برداشت دارای بازارپسندی مناسب نبوده و در مراحل قبل و یا بعد از آن دارای ارزش تجارتی و اقتصادی بیشتری هستند که به آن رسیدگی تجارتی یا اقتصادی گویند؛ مانند:

الف) میوه‌هایی که بافت گوشتی آب‌دار دارند نظیر خیار و بادمجان و یا میوه‌هایی که بافت گوشتی کم آب دارند نظیر نخودفرنگی، لوبیا سبز، ذرت شیرین، سبزیجات برگی، بامیه و ... .

اینگونه میوه‌ها قبل از رسیدن فیزیولوژیکی برای عرضه به بازار مصرف مناسبند و اگر دیرتر برداشت شوند و به رسیدگی فیزیولوژیکی برسند اکثراً دارای بافت خشبی شده و از نظر کیفیت بازارپسند نیستند.

ب) میوه‌هایی که مانند سیب، موز، گوجه‌فرنگی و خرما بین پایان مراحل رشد و شروع رسیدن برای مصرف فاصلهٔ کم و بیش طولانی به نام بلوغ وجود دارد که این‌گونه میوه‌ها مدتی بعد از رسیدن فیزیولوژیکی مطلوب و قابل مصرف می‌شوند. این میوه‌ها پس از برداشت مرحله رسیدگی خود را نیز می‌توانند ادامه دهند.

باید توجه داشت که اکثر محصولات زراعی در مرحلهٔ رسیدگی فیزیولوژیکی برداشت می‌شوند مانند: غلات و حبوبات ولی در محصولات باغی اکثراً سلیقهٔ مصرف‌کننده و بازارپسندی زمان برداشت آن را مشخص می‌کند که این زمان همان‌طور که گفته شد ممکن است قبل یا بعد از رسیدن فیزیولوژیکی باشد؛ البته بازارپسندی برای برخی از محصولات زراعی نیز تابع زمان برداشت است؛ مانند اکثر محصولات علوفه‌ای.

برداشت محصولات زراعی و باغی

برداشت محصولات بر حسب هدفی که از کشت آن‌ها دارند متفاوت است و می‌توان آن‌ها را بر حسب نوع مصرفی که دارند تقسیم‌بندی کرد:

1- مصرف میوه‌ای:

مانند گوجه‌فرنگی، خیار، هندوانه، میوه درختان و ...

2- مصرف دانه‌ای:

مانند گندم، جو، برنج، ذرت، لوبیا، نخود، باقلا، نخودفرنگی، ذرت بلالی و ...

3- مصرف گل:

مانند زعفران، گل‌کلم، آرتیشو، انواع گل‌های شاخه بریده، گلدانی و ...

4- مصرف قسمت‌های علفی:

مانند یونجه، شبدر، اسپرس، سبزی‌های برگی ساق‌های و ...

5- قسمت‌های برگی:

مانند چای، توتون، کاهو، اسفناج، کل مپیچ و ...

6- مصرف ساقه‌ای:

مانند نیشکر، کنف، مارچوبه و ...

7- مصرف از اندام‌های زیرزمینی:

مانند چغندر قند، چغندر لبویی، سیب‌زمینی، پیاز.

نگهداری محصولات کشاورزی

بسیاری از محصولات زراعی و باغی، بلافاصله پس از برداشت مصرف نمی‌شوند و لازم است آن‌ها را برای مدتی کم و بیش طولانی ذخیره نمود. محصولات برداشت شده، موجودات زنده‌ای هستند که همانند هر موجود زنده دیگر تنفس نموده، تولید گرما می‌کنند و دچار تغییرات شیمیایی می‌گردند و مورد هجوم حشرات و موجودات ذره‌بینی قرار می‌گیرند. بنابراین، لازم است در ذخیره نمودن آن‌ها دقت بسیار شود و با نگهداری آن‌ها در محل‌های مناسب، آن‌ها را در برابر عوامل فساد و کاهش‌دهنده کیفیّت، محافظت نمود.

در این بخش، ضمن معرفی محل مناسب نگهداری، شرایط نگهداری برخی از محصولات نیز به اختصار توضیح داده می‌شود.

آشنایی با انواع سیلوها از نظر ساختمانی

سیلوها مخازن نگهداری محصولات کشاورزی است و باید دارای شرایطی باشند که کیفیت محصول را به شکل مطلوبی حفظ کنند.

سیلوها از نظر وضعیت ساختمانی به سه گروه زمینی، سطحی و هوایی تقسیم می‌شوند.

انواع سیلو از نظر ساختمانی

سیلوهای زمینی

این سیلوها در عمق زمین در مناطقی که سطح آب زیرزمینی پایین و بیشتر از 6 تا 7 متر باشد ایجاد می‌شود و از نظر جنس دیواره‌ها و بدنه به سه گروه زمینی خاکی، ساده یا کلشی و مدرن (بتونی) تقسیم می‌شوند. در سیلوهای زمینی خاکی و ساده، یا کلشی اتاف محصول به دلیل آلودگی با خاک و نامناسب‌بودن شرایط زیاد است و در حال حاضر کمتر مورد استفاده قرار می‌گیرد. در صورت استفاده از این روش با ریختن کاه روی دیوار (کلشی) تا حدود زیادی از میزان تلفات کاسته می‌شود.

سیلوهای زمینی مدرن یا خندقی

این سیلوها در داخل زمین به‌صورت ذوزنقه‌ای ایجاد و با استفاده از مصالح ساختمانی مثل آجر و سیمان و بتون ساخته می‌شوند. عمق این سیلوها حدود 2 تا 3 متر و از یک طرف و یا هر دو طرف دارای شیب برای حمل و برداشت محصول است. عرض سیلوها حدود 3 تا 10 متر (معمولاً 4 متر) و در قسمت بالا حدود یک متر بیشتر از کف است. طول سیلوها مطابق نیاز و حداکثر 25 تا 30 متر در نظر گرفته می‌شود. در کف سیلو کانال جمع‌آوری آب اضافی به ابعاد حدود 10 سانتی‌متر عمق 20 تا 25 سانتی متر عرض و یک چاه به عمق چند متر ایجاد می‌گردد. این سیلو باید در مناطق مرتفع ایجاد می‌شود. و حتی‌الامکان دیواره‌های بالایی از کف زمین بلندتر باشد.

سیلوی سطحی

این سیلوها در مناطقی که سطح آب زیرزمینی بالاست به منظور نگهداری محصولات کشاورزی خصوصا علوفه در سطح زمین مانند سیلوی زمینی خندقی (مثل وان) با همان اندازه ایجاد می‌شود. ارتفاع دیواره‌ها از طرفین باید دارای شیب ملایمی برای حمل و تردد تراکتور باشد. در کف سیلو، ایجاد کانال با شیب مناسب برای خارج‌کردن رطوبت ضروری است.

سیلوهای هوایی

به سیلوهایی که ارتفاعی بیش از 3 متر دارند گفته می‌شود. جنس این سیلوها از چوب یا فلز یا بتون است. سیلوهای چوبی و فلزی دارای ظرفیت کمتر و معمولاً قابل انتقال و جابه‌جایی هستند. از این سیلوها برای انواع محصولات استفاده می‌شود.

در حال حاضر در دنیا از نوع بتنی این سیلوها برای ذخیره غات استفاده می‌شود. این سیلوها دارای دو قسمتِ اساسی برج کار و انبار ذخیره هستند.

الف) برج کار:

گندم پس از انجام مراحل اولیه آماده‌سازی، به‌وسیلۀ تسمه نقاله‌های بی انتها به برج کار منتقل می‌شود. در مجاورت پمپ مکش غات به داخل برج یک هواکش برای گرفتن گرد و خاک نصب شده است تا ناخالصی‌های فیزیکی پاک شود. سپس در برج کار، گندم بوجاری، به مخازن ذخیره فرستاده می‌شود. گفتنی است که برج کار، به همین منظور ساخته شده است.

ب) انبار ذخیره:

انبار ذخیره به تناسب ظرفیت سیلو، از تعدادی کندوهای گرد و ستاره‌ای شکل تشکیل شده که محل نگهداری محصول است. ظرفیت نگهداری این مخازن به بیشتر از 100 هزار تن می‌رسد.

انواع سیلو از نظر هوادهی

سیلوها از نظر هوادهی به دو گروه با تهویه و بدون تهویه تقسیم می‌شوند:

1. سیلوهای دارای تهویه:

از لوله‌های مشبک هوادهی در کف سیلو، هواکش‌های قوی برای مکیدن هوا از مخزن به بیرون و یا یک هوا دهندة قوی برای دمیدن هوا از قسمت پایین به داخل مخزن استفاده می‌شود. از هواکش‌های دو منظوره نیز برای دمیدن و مکیدن هوا در سیلوها استفاده می‌شود.

2. سیلوهای فاقد تهویه:

در صورت نیاز برای هوادهی، محصول با استفاده از نقاله از مخزن خارج و در معرض هوای شدید قرار می‌گیرد و سپس به قسمت دیگری منتقل می‌شود. در این روش هزینه و ضایعات زیاد است.

آشنایی با چگونگی سیلو کردن

آماده کردن محصولات برای سیلو:

برای نگهداری محصولات مختلف در سیلو، باید ابتدا نسبت به آماده‌کردن محصول اقدام شود تا از بروز مشکلات و ضایعات بعدی جلوگیری شود.

آماده کردن غلات:

محصول در مرحلهٔ رسیدن کامل و دارای رطوبت 41 درصد و یا کمتر باشد. محصول خالص شود و از مواد خارجی مثل سنگ و خاک و دانه‌های شکسته عاری باشد. محصول بوجاری شده و عاری از بذور علف‌های هرز باشد.

در صورت وجود آفت بیشتر از حد مجاز با استفاده از سموم شیمیایی و قرنطینه، محصول آفت‌زدایی شود. محصولات فاسد و آلوده جدا شود و از ورود آن‌ها به سیلو ممانعت به عمل آید.

آماده کردن گیاهان علوفه‌ای برای سیلوشدن:

گیاهان علوفه‌ای از نظر سهولت سیلوشدن به دو گروه زیر تقسیم می‌شوند:

1- گروهی از گیاهان مثل ذرت علوفه‌ای، سورگوم، تفالهٔ چغندر و برگ چغندر علوفه‌ای، به دلیل بالابودن مقدار مواد کربوهیدراته در آن‌ها به سهولت سیلو می‌شوند.

2- دسته دیگری از گیاهان علوفه‌ای مثل علوفه‌های دانه‌ریز، گیاهان چمنی، علوفه مرتعی مخلوط با لگومینوزها مانند شبدر (از مرحلهٔ گلدهی) به راحتی سیلو نمی‌شوند. در دسته اول مشکلی از نظر سیلوشدن وجود ندارد؛ اما برای گروه دوم باید از مواد مکمل و افزودنی برای تهیهٔ سیلو استفاده شود.

زمان مناسب برداشت گیاهان علوفه‌ای برای سیلوشدن

گیاهان مختلف، هر کدام در یک مرحله خاص از رشد دارای مناسب‌ترین شرایط برای سیلوشدن هستند؛ برای مثال یونجه و شبدر، در مراحل اولیه گل‌کردن؛ بقولات دانه‌ای، در زمان تشکیل دانه؛ علف‌های خانوادة گندمیان، در موقع ظهور خوشه‌ها؛ ذرت، سورگوم و سودان گراس، در موقع شیری‌شدن دانه‌ها. به طور کلی در موقع برداشت باید رطوبت علوفه برای سیلوشدن کمتراز 70 درصد باشد (رطوبت 60 تا 70 درصد مناسب است).

انبار

برخی از محصولات زراعی و باغی نظیر برنج و حبوبات و میوه‌های خشک را می‌توان در انبار نگهداری نمود. انبارها نیز باید شرایطی داشته باشند تا کیفیت محصول نگهداری شده را در طول مدت نگهداری حفظ نمایند.

خصوصیات ساختمانی انبارها

1- کف انبارها باید با مصالح مناسب پوشش داده شود تا از نفوذ رطوبت به داخل محصول، جلوگیری نماید.
2- دیواره‌ها و سقف انبار باید بدون درز و شکاف و تا حد امکان عایق باشد.
3- انبار باید از استحکام و ابعاد مناسب برخوردار و دارای ایمنی مطلوب باشد.
4- نگهداری و دسترسی به محصول، به سهولت امکان‌پذیر باشد.
5- تهویه انبار به خوبی امکان‌پذیر باشد. (امروزه برای نگهداری مطلوب محصولات از انبارهای تهویه‌دار مجهز به هواکش و لوله‌های سوراخ‌دار در کف یا طول مخزن برای جریان هوا استفاده می‌شود).
6- انبار باید از نظر حرارت، رطوبت نسبی، نور و جریان هوا قابل کنترل باشد.

بدیهی‌‌ست در غیر این صورت محصول نگهداری شده در انبار، در اثر بالا رفتن تدریجی دما و رطوبت فاسد شده، یا در اثر حملۀ آفتاب، به تدریج از بین خواهد رفت.

بازدید

1- از انواع انبارهای موجود در منطقه بازدید کنید.
2- خصوصیات فنّی آن را از نظر ساختمانی، نور و تهویه بررسی نمایید.
3- نحوه نگهداری محصولات انباری را بررسی نمایید.

روش نگهداری و ذخیره محصولات زراعی دانه‌ای

محصولات دانه‌ای (نظیر گندم، جو، حبوبات و ...) را در کیسه‌های کنفی قرار داده، در انبار نگهداری می‌کنند. در این صورت، باید انبار قبلاً ضدعفونی و با استفاده از مواد شیمیایی، حشرات و موش‌ها و سایر عوامل زیان‌آور آن دفع‌شده تا صدمه‌ای به محصول وارد نسازند. دیواره‌ها و کف انبار باید بتونی و عایق باشد تا رطوبت، گونی‌ها را نپوساند. معمولاً با گذاشتن چوب زیر گونی‌ها، فاصله‌ای بین گونی و کف انبار ایجاد می‌کنند. مدت نگهداری غلات در انبار به درصد رطوبت دانه، درجه حرارت و رطوبت نسبی انبار بستگی دارد. مثلاً گندم، در صورتی که رطوبت دانه 15 درصد و حرارت انبار 14 درجه سانتی‌گراد باشد فقط 8 تا 12 ماه قابل نگهداری است و اگر درجه حرارت به 16 برسد این مدت به 7- 4 ماه، کاهش می‌یابد. اگر رطوبت نسبی انبار بالا باشد، درصد رطوبت دانه‌ها نیز افزایش یافته و درنتیجه مدت نگهداری آن‌ها کاهش می‌یابد.

برای نگهداری گندم و جو، اغلب از سیلوهای بتونی یا فولادی استفاده می‌شود. این سیلوها مجهز به سیستم تهویه و وسایل گردش و دوران هوا و مواد ضدعفونی هستند. در این سیلوها، غلات به‌صورت غیر بسته‌بندی شده و توده‌ای نگهداری می‌شوند.

روش نگهداری و ذخیره‌نمودن محصولات علوفه‌ای

بعضی محصولات علوفه‌ای مانند شبدر و یونجه را پس از خشک‌کردن ذخیره می‌نمایند و برخی دیگر نظیر ذرت علوفه‌ای را به حالت تر و تازه سیلو می‌کنند.

ذخیره علوفه خشک به انبار خاصی نیاز ندارد. همین که علوفه از تابش مستقیم آفتاب، ریزش باران و وزش باد در امان باشد کافی است. در صورتی که علوفه عدل‌بندی شده باشد وجود یک سرپناه کفایت می‌کند.

ذخیره ذرت علوفه‌ای فقط در سیلو امکان‌پذیر است. به این منظور ضمن برداشت، ذرت را کاملاً خرد نموده در سیلوهای زمینی روی هم ریخته، آن را می‌فشارند تا حتی‌المقدور هوای داخل آن خارج گردد و روی آن را با کاه و ورقه‌های پلاستیکی و کاه گل می‌پوشانند. بدین ترتیب، محصول سیلوشده در شرایط بی هوازی به تدریج تخمیر و تا چندین ماه به خوبی نگهداری می‌شود. برای جلوگیری از تجمع آب باران و نفوذ رطوبت به داخل سیلو باید ارتفاع توده سیلوشده، در وسط نسبت به کناره‌های آن بیشتر باشد.

روش ذخیره و نگهداری میوه‌ها

برای نگهداری میوه‌هایی نظیر سیب و پرتقال، از انبارهای تهویه‌دار استفاده می‌شود. این انبارها دیواره‌های عایق داشته، در پایین آن‌ها دریچه‌هایی تعبیه شده است. در طول فصل پاییز، هوای سرد شب وارد انبار شده، دمای آن را تا حدامکان نسبتاً پایینی نگاه می‌دارد. در فصل زمستان در صورت سردشدن شدید هوای بیرون دریچه‌ها را می‌بندند.

استفاده از سردخانه (انبارهایی که مجهز به دستگاه‌های تنظیم‌کننده هستند) برای نگهداری طولانی مدت بسیاری از میوه‌ها در سال‌های اخیر رایج گردیده است.

روش نگهداری و ذخیره‌کردن سبزیجات

بسیاری از سبزیجات را می‌توان در انبار نگهداری کرده و به تدریج به مصرف رساند. برای نگهداری سبزی‌ها باید شرایطی به وجود آورد که فعالیت حیاتی سبزی مثل تنفس به حداقل برسد و از تبخیر آب که موجب پلاسیدگی و کاهش وزن سبزی می‌شود، جلوگیری کرد. معمولا در دمای 5-0 درجه و رطوبت نسبی بین 95-90 درصد، فعالیت حیاتی سبزی کند شده، میزان تبخیر آب آن به حداقل می‌رسد. جدول مدت نگهداری پاره‌ای از سبزی‌ها را نشان می‌دهد.

معمولاً سبزی‌های ریشه‌ای و غده‌ای و بعضی از سبزی‌های برگی نظیر کلم‌پیچ، در انبار و یا در سیلوهای موقت در محل تولید قابل نگهداریست. نگهداری سبزی‌های برگی، نظیر، نعناع، ترخون، جعفری، گشنیز و غیره از طریق خشک‌کردن آن در سایه ممکن است؛ اما در حد وسیع یا حجیم از روش خشک‌کردن سریع طی فرایند صنعتی استفاده می‌شود.